Сеопфатна нова проценка на хидроморфолошките услови низ целиот Балкан откри драматично и забрзано влошување на познатите недопрени водни патишта во регионот. Првата споредлива регионална проценка за повеќе од една деценија го документира влошувањето на последните диви реки во Европа, при што недопрените делови се намалија од 30 на 23 проценти од 2012 година – зачудувачка загуба од 2.450 речни километри. Реките во Албанија се влошија побрзо од оние на која било друга балканска земја, главно поради хидроенергијата и регулацијата на реките.
Извештајот за хидроморфолошката состојба на балканските реки за 2025 година, нарачан од Еуронатур и Ривервоч како дел од кампањата „Спаси го синото срце на Европа“, проценува 83.824 километри реки низ единаесет земји, откривајќи дека процентот на речиси природни реки се намалил од 30 во 2012 година, на само 23 проценти во 2025 година или 2.450 речни километри, додека сериозно изменетите речни делови се зголемиле.
Од поголемите оценети реки, само 23 проценти остануваат речиси природни, додека 43 проценти покажуваат мали модификации. Умерено до екстензивно изменетите реки сочинуваат 27 проценти, а сериозно изменетите делови, првенствено зафаќањата, претставуваат седум проценти од мрежата. Најзначајните промени се забележани во сливовите на Дрина, Неретва, Вардар, Девол и Дрим. Клучно е што, иако ова опаѓање е алармантно, преостанатите проценти на речиси природни и малку изменети реки остануваат значително повисоки отколку во остатокот од Европа, нагласувајќи го уникатниот статус на Балканот како последно големо упориште на недопрени реки на континентот.
„Долгорочните трендови документирани во оваа студија покажуваат јасен пад на речиси природните речни делови низ Балканот, првенствено предизвикани од зафаќања и големи модификации на реките. Иако регионот сè уште задржува релативно висок удел на недопрени реки, овие трендови укажуваат на растечко отстапување помеѓу сегашните практики за развој и еколошките стандарди потребни според рамките за пристапување кон ЕУ и принципите за одржливо управување со реките“, вели авторот на студијата, д-р Улрих Шварц од Флувиус Виена.
Албанија: Најстрмниот пад на Балканот
Студијата заклучува дека ниедна друга балканска земја не изгубила толку многу недопрени или малку изменети речни делови во изминатата деценија како Албанија. Развојот на хидроенергијата, неконтролираната регулација на реките, црпењето вода и обемната промена на поплавните рамнини ги преобликуваа речните предели на Албанија со невидена брзина.
„Иако Албанија успешно ја заштити Вјоса и некои од нејзините притоки, повеќе речни делови беа деградирани во текот на изминатата деценија отколку во која било друга балканска земја. Овие наоди треба да послужат како повик за будење за албанската влада да ги заштити реките низ целата земја, не само во еден слив, особено со оглед на аспирациите на земјата да се приклучи кон Европската Унија“, вели Улрих Ајхелман, извршен директор на Ривервоч.
Извештајот забележува дека неодамнешните напори за зачувување успешно заштитиле околу 900 км² со запирање на хидроенергетските проекти, воспоставување нови заштитени подрачја и воспоставување политика за забрана на мали хидроцентрали. Прогласувањето на Националниот парк Дива река Вјоса останува најважното достигнување во зачувувањето на регионот.
Врз основа на наодите, организациите за заштита на природата Еуронатур и Ривервоч повикуваат на итна и координирана акција за зајакнување на националната и ЕУ заштита: заштита на преостанатите недопрени реки преку национално и меѓународно законодавство и политики, проширување на заштитените подрачја и нивно строго спроведување, запирање на деструктивниот развој на хидроенергијата: особено во Албанија и Босна и Херцеговина, каде што деградацијата на реките се зголемува најбрзо, воспоставување систематски мониторинг: сите балкански земји мора да спроведат хармонизирани хидроморфолошки проценки како предуслов за пристапување во ЕУ, обновување на оштетените реки: вклучувајќи отстранување на бариери, повторно поврзување на поплавните рамнини, намалено исцрпување на речните корита и мерки за обновување базирани на природата и давање приоритет на отпорноста на природата и климата: префрлување од регулација на реките тешка за инфраструктура кон управување со поплави и суши базирани на екосистем.
„Како што реките во овој регион продолжуваат да го губат својот природен карактер, прозорецот за значајна заштита брзо се затвора“, вели Анет Спангенберг, раководител на програмата за свежа вода во Еуронатур и посочува дека Балканот сè уште ги содржи некои од последните диви реки во Европа, но нивната заштита сега бара политичка храброст, донесување одлуки засновани на наука и јасно отстапување од деструктивните практики.