Последниот таков настан, кој ги возбуди и активираше таквите панични реакции беше настапот на локалната група „Ендопика“ во Лерин за време на традиционалната прослава на Коледе (во Грција Бадник/Коледе и Божиќ се слават на 24 и 25 декември). За време на настапот на групата „Ендопика“ и изведбата на македонските народни песни „Ела ќерко“ и „Софка на татко“ дошло до интервенција на градските власти со наредба дека било забрането пеење на македонски јазик и дека песните може да се изведат само инструментално. Градоначалникот на Лерин, Василеос Јанакис го забранил пеењето на македонски јазик.
Ендопи (тукашни) – Македонците што не смеат да се наречат Македонци
Ваквите реакции во грчките локални власти на веселбите на локалното население кое не смее да се нарекува македонско, туку „ендопи“ („тукашни“) речиси се вообичаени и очекувани, кога наместо само инструментало, старите македонски песни се пеат и со зборови. Сличен „инцидент“ се случи и минатото лето за време на летните панаѓури, а и неколку музички групи и изведувачи од Македонија имаат „заработено“ забрани за влез во Грција (секако со поинаков изговор), зашто настапувале и пееле на македонски на тие собири каде што се веселат тамошните Македонци, кои се нарекуваат „ендопи“.
„Кога одев во Грција и нормално, кога се движев меѓу населението што сè уште говореше македонски јазик, делумно или со многу мал фонд на зборови, најчеста идентитетска одредница им беше дека тие се ‘допи’ или ‘ендопи’, т.е. дека се староседелци, односно имаат местно или локално потекло. Тоа најчесто значеше дека не си ни ваму – ни таму, ‘ниту риба, ниту месо’. Не се идентификуваа целосно со грчката нација, но ниту со друга, најчесто поради страв или недоволен развој на македонски идентиет од познатите околности. И реално, беа ниту на земја, ниту на небо – со векови таму, а како да не припаѓаа никаде. Мене ми беше многу жал за нив, се обидов колку можам, и ден денес го ‘плаќам’ тоа…“, напиша на социјалните мрежи македонскиот историчар Димитар Љоровски Вамваковски, по последниот „музички инцидент“ во Лерин, со настапот на групата „Ендопика“. Сепак, Љоровски забележува дека „работите денес, пополека, бавно, ама се менуваат“.
Тие бавни промени се забележливи што настанот во Лерин, на еден или друг начин предизвика дебата во грчкото општество, иако најмногу на социјалните мрежи. Дури и избегнувањето во тие дебати да се наведе по име „македонскиот јазик“, а во некои случаи и жолчното негирање на неговото постоење, ја потврдува реалноста дека постојат луѓе во Грција на кои македонскиот им е мајчин јазик.
Професорот Јоанис Манос од Универзитетот Македонија во Солун, по потекло од Лерин во текстот „Цензура, патриотизам и јавен дијалог: За што навистина дебатираме врз основа на концертот на Банда Ентопика во Флорина (Лерин)“, исцрпно ги „мапира дискурсите, тишините и доживеаните реалности кои, за жал, свесно ги премолчуваме или, честопати, ги превидуваме“.
Манос: Правото да постоиме без извинување
Во дел од текстот тој без воздржување ја изнесува својата позиција во контекст на целата дебата, велејќи: „Мојата позиција: Правото да постоиме без извинување“.
„Побрзав јасно да се позиционирам. Инцидентот не може да се смета за несреќен или изолиран. Тој претставува чин на цензура. Не само затоа што директно се меша во уметничкото изразување, туку затоа што воведува режим на контрола врз она што се смета за дозволено да се слуша јавно. Одбивањето да се изведуваат песни на македонски јазик, без оглед на нечија историска или политичка позиција, ја поместува дискусијата од сферата на културата во сферата на надзор. И ова поместување не е неутрално. Во исто време, верувам дека е потребно да се каже нешто што често се губи во поларизацијата.
Чувствата на патриотизам изразени во такви околности не можат да се отфрлат како едноставен израз на застарено граѓанство или нечесна реторика. Тие се засноваат на сеќавања, искуства на несигурност и наративи за загуба, кои продолжуваат да функционираат во колективната имагинарност.
Прашањето, сепак, не е постоењето на овие чувства, туку начинот на кој тие се активираат и добиваат јавна моќ. Почитувањето на патриотските чувства е едно, а нивното претворање во критериум на исклучување е друго. Патриотизмот не е недвосмислен и не припаѓа никому. Нема луѓе кои се исклучиво легитимирани да мерат, потврдуваат или доделуваат сертификати за патриотизам на други. Идентификацијата со местото не се изразува само преку забрани, контроли и надзор на културниот израз.
За мене, почитувањето на културата и демократијата претпоставува нешто уште пофундаментално: признавањето дека македонскиот јазик е жива јазична и културна реалност, дека го користат, пеат и доживуваат луѓето на ова место. Културниот израз на овој јазик не претставува ниту предизвик, ниту закана. Тоа е дел од општествениот живот, без разлика дали е јавно признато или не.
Во исто време, постоењето на луѓе кои не се идентификуваат со грчкото национално самоопределување не е аномалија што треба да се управува, ниту е прашање на условна толеранција. Тоа е историски и општествен факт, кој покренува фундаментални прашања за тоа како ја перцепираме демократијата, правата и коегзистенцијата. Негирањето на оваа реалност или нејзиното претворање во предмет на страв е знак на несигурност и не ја штити општествената кохезија, туку ја ослабува.
Кога патриотизмот станува алатка за контрола на јазикот и уметничкиот израз, тогаш кој има право да биде слушнат, а кој мора да молчи, е институционализиран, во пракса. А ова се однесува на начинот на кој моќта, видливоста и тишината се организирани во демократското општество“, пишува професорот Јоанис Манос од Солун.
Македонскиот јазик не претсавува предизвик, ниту закана за елинизмот и грчката држава
Манос истакнува дека во исто време, постоењето на луѓе кои не се идентификуваат со грчкото национално самоопределување не е аномалија што треба да се управува, ниту е прашање на условна толеранција. Тоа е историски и општествен факт, кој покренува фундаментални прашања за тоа како ја перцепираме демократијата, правата и коегзистенцијата. Негирањето на оваа реалност или нејзиното претворање во предмет на страв е знак на несигурност и не ја штити општествената кохезија, туку ја ослабува. И тој констатира дека реалноста во Грција се променила, но наративите продолжуваат.
„Општеството се промени – културно, естетски, музички, но и во однос на формите на меѓусебно поврзување, комуникација и секојдневно искуство. Самата реалност во голема мера ги надмина механизмите на контрола и спроведување имплицирани во овие позиции.
Важна улога во оваа промена играат и помладите генерации, за кои учеството на локални фестивали, пеењето и танцувањето македонски песни не се доживуваат нужно како политичка изјава или како чин што бара отчетност.
Без да исчезнат семејните сеќавања и историските тензии, алофонијата и културните разлики честопати изгледаат помалку наелектризирани отколку во минатото. Она што се менува не е постоењето на јазиците или симболиката, туку тежината со која се перцепираат. И ова има само позитивни конотации.
Проблемот се јавува кога на овие практики продолжува да се пристапува недвосмислено, како ништо да не се променило, а сегашноста се толкува во термини што припаѓаат на други епохи.
Инструменталната употреба на патриотскиот дискурс, покрај тоа, не е нов феномен, туку историски воспоставена форма на политичка функција од крајот на 19 век. Повикувањето на националните идеали и ‘грчкотоста’ на регионот постојано функционирало како механизам на политичка легитимација: нуди престиж, произведува единство и воспоставува морална предност во јавниот дискурс. Кога оваа функција се фокусира на практиките на културно изразување, тогаш тие престануваат да бидат простор на коегзистенција и се трансформираат во механизам на разграничување, каде што нејзините симболични димензии стануваат поле на контрола.
Сето ова, сепак, коегзистира со помалку видлива, но апсолутно постојна реалност на локалниот живот. Во Лерин, како и во многу погранични области, секојдневниот живот е структуриран околу коегзистенцијата на практики што им изгледаат контрадикторни на надворешните лица. Политичката реторика може да биде интензивна и конфронтациска, додека општествените односи, прекуграничните контакти и економските и емоционалните врски претставуваат живеена нормалност.
Учеството на митинг против Преспанскиот договор може да коегзистира со одење во Монастир/Битола следниот ден на прошетка, шопинг или дружење. Реториката за националното, заканата од политичарите од различни партии може да коегзистира со гласачките ливчиња што ги организираат и во кои вклучуваат кандидати од заедници со македонско културно потекло или, почесто, со финансирање на културни клубови во кои се слушаат македонски песни.
Улогата на локалните елити, кои често се дефинираат себеси како чувари на ‘грчкото’ место, исто така спаѓа во истата рамка. Повикувањето на националната чистота често функционира како јавен став, а помалку како одраз на секојдневното искуство.
Конечно, од особена важност е димензијата што ретко наоѓа простор во јавната дебата: повеќејазичноста како историски и општествено искусена практика. Повеќејазичноста на секојдневниот живот во регионот не е исклучок, туку норма. Многу луѓе се движат помеѓу различни јазични кодови, користејќи ги алтернативно и во зависност од контекстот, односот, емоцијата или просторот.
Оваа реалност не го негира постоењето на луѓе кои го имаат македонскиот јазик како мајчин јазик. Напротив, го сместува во посложен општествен пејзаж. Сепак, и националистичките дискурси на монојазичноста и одредени антинационалистички пристапи имаат тешкотии да ја интегрираат оваа сложеност, бидејќи ја репродуцираат претпоставката за строга и статична кореспонденција помеѓу местото, населението, јазикот и идентитетот. Мултилингвизмот, токму затоа што ја дестабилизира оваа претпоставка, има тенденција да исчезне од јавната дебата“, ги анализира професорот Манос развојот на состојбите во Грција во однос на прифаќањето на реалноста на македонскиот јазик.
Љоровски: Добра волја од грчката длабока држава за македонскиот јазик – да живееме како вистински соседи и пријатели
Дека постојат обиди за некаква политичка коректност во политичкиот амбиент на Грција во однос на негативните реакции во случајот со настапот на групата „Ендопика“, навестува и реакцијата со критики спрема градоначалникот на Лерин од страна на пратеничката во грчкиот парламент, Теописти Пети Перка, иако и таа избегнува да го именува конкретно македонскиот јазик.
„Не смее да се дозволи мракот и национализмот да го потисне културното наследство, традицијата и уметничкото изразување на нашата заедница. Музичката традиција, локалните мотиви и дијалектите се живи елементи на историјата и културната разновидност, тоа не претставува закана“, нагласи Перка, која претходно беше пратеничка на Сириза, но ја напушти партијата и учествуваше во основањето на Нова Левица.
Пратеничката Перка го повика градоначалникот и локалните функционери „да се помират со напредокот“ и да ги остават на страна цензурата и екстремистичките влијанија, потенцирајќи дека демократијата и културата ги прифаќаат музиката и јазикот, а не ги потиснуваат.
Наведувајќи примери како со децении грчката држава работела на прашањето „како ќе постигнеме целосна јазична асимилација во нашиот национален јазик, на сите кои зборуваат странски јазици“, историчарот Димитар Љоровски не се зачудува на „за жал сè уште доминантните реакции во грчкото општество на неприфаќање на реалноста на постоењето на Македонците и македонскиот јазик во нивната средина“.
Еден од начините за целосна асимилација на грчката држава бил прирачникот во кој се вели: „Најважниот и најосновниот фактор за јазичното образование на граѓанинот е мајката и семејството. Особено мајката, која го воведува детето природно и ненасилно во својот мајчин јазик. Затоа првата грижа треба да биде погрчувањето на мајката!“, наведува Љоровски.
Сепак, од денешен аспект смета дека „доброто е што е тргнато – сè поголем број Грци ја разбираат несфатливата политика на нивната држава“.
„Но нејсе, работите денес, пополека, бавно, ама се менуваат. Настанот од Лерин тоа доволно го посведочува, а за да се сменат работите, најпрвин, не треба да се ‘сменат’ Македонците таму, туку треба да се смени грчкото општество и држава, да се смени свеста на грчкиот граѓанин дека Македонците и државата над нив не е никаква опасност или закана за елинизмот или територијалниот интегритет на грчката држава. Различноста – сè повеќе сфаќаат дека е придобивка, а не закана и опасност, од различноста можеш само да научиш и добиеш. И мислам дека новите генерации на Грци пополека го разбираат тоа. Ќе треба време, и пред сè добра волја од грчката длабока држава некои работи да се променат, за крајно време да живееме како вистински соседи и пријатели“, смета македонскиот историчар Димитар Љоровски Вамваковски.
Ј.П.