Ниту еден универзитет од Македонија не се најде меѓу 1.000 најдобри универзитети во светот на најновото Академско рангирање на светските универзитети (Academic Ranking of World Universities – ARWU), попознато како Шангајска листа, објавено на 15 август. Податоците од годинашното рангирање покажуваат и продолжување на трендот на зголемување на бројот на кинеските универзитети во однос на американските и европските.
Македонија не е единствена во регионот без претставник. Универзитети од Албанија, Босна и Херцеговина, Косово и Црна Гора нема меѓу првите 1.000, додека Србија, Бугарија, Хрватска и Словенија имаат по еден, Грција четири, а Турција 14 универзитети на листата.
На врвот на ранг-листата и годинава се американските универзитети. Прв е Харвард, втор Стенфорд, а трет Институтот за технологија во Масачусетс (МИТ). Универзитетот во Кембриџ е четврти, а Универзитетот на Калифорнија во Беркли е петти.
Кога се гледаат сите 1.000 рангирани институции, распределбата покажува значителна промена во глобалната академска слика.
Европската Унија, сметана како блок од 27 земји, има 246 универзитети на листата. Континентална Кина има 234, а САД 187.
Но, бројот на институции на целата листа не ја кажува целата приказна.
Меѓу 100-те најдобри универзитети во светот, САД имаат дури 37, додека Кина и целата ЕУ-27 имаат по 16. Велика Британија има осум универзитети меѓу првите 100.
Тоа значи дека Кина веќе ги надминува САД според широчината на своето присуство во светското рангирање, но американските универзитети остануваат многу поконцентрирани на самиот врв.
Податоците покажуваат дека ова не е едногодишна промена. Во 2023 година континентална Кина за првпат ги надмина САД по број на универзитети во Топ 1000 – 191 наспроти 187. Во 2024 бројот на кинески универзитети се зголеми на 203, во 2025 на 222, а годинава на 234. Бројот на американски институции, пак, се движеше околу 180-190 и годинава изнесува 187.
На можните последици од намалувањето на поддршката за науката во САД неодамна предупреди и познатиот астрофизичар и популаризатор на науката Нил деГрас Тајсон. Во својот подкаст „StarTalk“ тој зборува за заминувањето на американски научници во Европа и за ризикот САД постепено да ја губат научната предност, во период кога кинеските универзитети бележат сè поголемо присуство во светските академски рангирања.
Меѓу поголемите европски земји, Германија има 51 универзитет на Шангајската листа, Италија 42, Шпанија 30, а Франција 27.
Во Европа надвор од ЕУ, Велика Британија има 57, Швајцарија девет, а Норвешка пет универзитети. Особено се издвојува Швајцарија: пет од нејзините девет рангирани институции се во светските Топ 100.
Г7 сè уште пред БРИКС, чиј пласман во голема мера зависи од Кина
Интересна слика се добива и ако универзитетите се групираат според двата влијателни политичко-економски форуми – Г7 и БРИКС.
Седумте членки на Г7 – САД, Канада, Велика Британија, Франција, Германија, Италија и Јапонија – заедно имаат 420 универзитети во Топ 1000, од кои 58 се во Топ 100. Европската Унија, која исто така учествува во работата на Г7, не е додадена како посебна ставка во оваа пресметка, бидејќи со тоа би се дуплирале Франција, Германија и Италија.
Единаесетте сегашни членки на БРИКС – Бразил, Русија, Индија, Кина, Јужна Африка, Египет, Етиопија, Иран, Обединетите Арапски Емирати, Саудиска Арабија и Индонезија – заедно имаат 305 универзитети во Топ 1000.
Но распределбата во БРИКС е исклучително нерамномерна. Од тие 305 универзитети, 234 се во Кина, односно повеќе од три четвртини. Индија има 15, Бразил и Саудиска Арабија по 14, Јужна Африка осум, Египет и Иран по шест, Русија пет, ОАЕ два и Етиопија еден. Индонезија годинава нема универзитет во првите 1.000.
Уште поизразена е разликата на самиот врв: Г7 има 58 универзитети во Топ 100, а БРИКС има 16 – сите од Кина.
Оттаму, растот на БРИКС во ова рангирање во најголем дел всушност го отсликува брзиот раст на кинеските универзитети.
Ако истите податоци се погледнат и низ призма на безбедносните сојузи, 32-те земји членки на НАТО заедно имаат 522 универзитети во Топ 1000, од кои 65 се меѓу најдобрите 100. НАТО официјално има 32 земји членки од Европа и Северна Америка.
Многу помалата Организација на Договорот за колективна безбедност (ОДКБ/CSTO), безбедносен сојуз предводен од Русија кој често се споредува со НАТО, официјално ги наведува Русија, Белорусија, Казахстан, Киргистан и Таџикистан како членки.
Од овие земји има само пет универзитети на Шангајската листа – и сите пет се од Русија. Ниту еден универзитет од другите земји на ОДКБ не е меѓу најдобрите 100.
Оваа споредба сепак треба да се чита со резерва, бидејќи НАТО и ОДКБ значително се разликуваат и по бројот на членки и по нивната економска, демографска и научна тежина.
Само еден универзитет од Западен Балкан
Разликата станува уште поизразена кога фокусот ќе се стави на Западен Балкан.
Од регионот само Универзитетот во Белград влегува во Топ 1000, во групата 501-600. Ниту една високообразовна институција од останатите пет западнобалкански земји не е застапена.
Ако кругот се прошири на Балканот во поширока смисла – земјите од Западен Балкан, балканските членки на ЕУ и Турција – вкупно се добиваат 22 универзитети.
Најмногу има Турција – 14, потоа Грција со четири. Србија, Бугарија, Хрватска и Словенија имаат по еден. Романија, како и пет од шесте земји од Западен Балкан, годинава нема универзитет во Топ 1000.
Највисоко рангирана институција од овој поширок регион е Националниот и Каподистриски универзитет во Атина, во групата 301-400. Универзитетот во Белград е следниот регионален претставник, во групата 501-600.
Шангајската листа не треба да се толкува како единствена мерка за квалитетот на високото образование.
ARWU главно го мери истражувачкиот и научниот учинок на универзитетите. Меѓу критериумите се нобеловци и добитници на Филдсов медал меѓу поранешните студенти и вработените, бројот на високо цитирани истражувачи, трудови објавени во Nature и Science, публикации индексирани во големите научни бази и академскиот учинок по вработен. Повеќе од 2.500 универзитети се оценуваат, а јавно се објавуваат најдобрите 1.000.
Поради методологијата, листата многу повеќе ја покажува способноста на универзитетите и националните академски системи да произведуваат меѓународно видливи научни истражувања отколку, на пример, квалитетот на наставата или искуството на студентите.
Сепак, отсуството на сите универзитети од Северна Македонија и на речиси целиот Западен Балкан од групата на 1.000 најсилни светски истражувачки универзитети покажува колкав е јазот во меѓународната научна видливост на регионот.