Фондацијата Метаморфозис, вчера промовираше две анализи на изборниот процес во рамки на конференцијата насловена како „Заштита на демократијата и изборниот интегритет – следење на злоупотребата на административните ресурси, политичкото рекламирање и кампањите од трети страни“ во организација на Меѓународната фондација за изборни системи (ИФЕС). Анализите се однесуваа на злоупотребата на административните ресурси на социјалните мрежи и дигиталните платформи и политичкото рекламирање на социјалните мрежи за време на Локалните избори 2025 година.
Првата анализа насловена како „Институционална и општинска комуникација на Фејсбук и официјалните страници за време на изборната кампања за локалните избори 2025 година во Северна Македонија“ укажува на системски тренд на политизирана институционална комуникација за време на предизборната кампања и доминација на промотивни содржини.
Како што посочи Горан Ризаов од Фондацијата Метаморфозис, во фокусот бил членот 8а од Изборниот Законик, кој зaбранува употреба на државни средства за промоција на партиски активности но поради честите измени остава простор односно т.н. сива зона преку која партиите на власт можат да ги употребат државните ресурси во изборни цели.
„Целта беше да се види колку се неутрални државните институции на Фејсбук, да се види нивниот начин на комуникација, да се спореди со начинот на комуникција на официјалните веб-страници и тоа што го објавуваат. Мониторингот го правевме 20 дена, пред првиот круг на локалните избори, а опфативме 26 општини и 10 институции, односно нивните Фејсбук страници и веб-сајтови. Имавме 36 страници кои ги мониториравме и најголем дел од нив беа активни. Избројавме 45 постови на ден кои тие ги објавуваа. Во однос на природата на постовите, резултатите покажаа дека 60 отсто се промотивни, тоа значи дека промовирале одреден кандидат во изборите. Неутрални биле 40 отсто, односно содржеле сервисни информации наменети за граѓаните. Експлицитна злоупотреба имаше само во еден случај, а промотивните постови беа доминантни“, кажа тој.
Најголем дел од промотивните содржини не се идентификувани кај страниците на општините, туку кај Фејсбук страната на премиерот Христијан Мицкоски и поранешниот вицепремиер Изет Меџити. Поточно, детектирани се вкупнио 201 објава од страна на премирот од кои сите се промотивни за кандидатите на неговата политичка партија, слично како и кај вицепремиерот, кај кого се детектирани 173 објави од кои речиси сите се промотивни.
„Во анализата имаме наведено десетина препораки, а меѓу главните се, да се почитува експлицитно Изборниот законик односно членот 8а, да не се користат државни пари за промоција на кандидати, да се усогласи легислативата со меѓународните стандарди, јасно да се одделат активностите кои се во дел на институциите и кампањските активности на кандидатите, да се развијат јасни препораки за начинот на комуникација за време на изборниот процес и да има обука за одделите за односи со јавност во рамки на институциите“, истакна Ризаов.
Втората анализа насловена како „Спонзорирано политичко рекламирање на Фејсбук и Инстаграм за време на локалните избори во 2025 година во Северна Македонија: Видливо, но нерегулирано“ ја презентираше Зоран Ричлиев од Фондацијата Метаморфозис.
Како што посочи тој, методолошки биле опфатени истите 20 дена од кампањата (29 септември – 17 октомври 2025), при што се мониторирани страниците на социјалните мрежи на 52 кандидати за градоначалници, во истите 26 општини како и во првата анализа. Повеќе од половината од нив (54 отсто) активно користеле платено рекламирање на Мета платформите.
Во рамки на земениот примерок биле регистрирани 812 активни реклами со вкупна вредност од 23.308 евра. Најголемиот дел од рекламите (92,6 отсто) биле финансирани директно од самите кандидати, додека околу 7,4 отсто биле финансирани од политички партии или коалиции“. Но, дополнителната анализа на целокупното политичко рекламирање во државата покажува многу поголем обем на средства. Најголемите 50 огласувачи во предизборието потрошиле 153.342 евра во истиот период.
„Евидентно е дека оваа кампања ја водеа лидерите на партиите. Во таа статистика има концентрација на национално ниво и на лидерот на партијата. Најмногу за овие избори на социјалните мрежи потрошила Левица 12.170 евра, па Христијан Мицковски 11.298 и Венко Филипче 10.178. Од кандидатите најмногу Орце Георгиевски има 10.000 евра на Фејсбук. Имаме невообичаени резултати, односно, дискрепанца по однос на возраста. Главниот таргет се вработените луѓе од 25 до 54 години. Партиите трошеле точно на тие луѓе. 30 отсто од парите се вложени за да се таргетираат повозрасните. Само 7 отсто од младината под 24 години е таргетирана во платеното политичко рекламирање на Фејсбук и на Инстаграм. Можеби таа генерација се оддалечува од овие две платформи и оди на ТикТок. Тоа кажува дека политичките актери се фокусираат конкретно на овие избори и не вложуваат во иднината на комуникацијата со младите“, рече Ричлиев.
Според него, меѓу препораките е онаа која се однесува на Изборниот законик, кој мора постепено да ги внесува и правилата на игра на социјалните мрежи. Освен тоа, се препорачува да се овозможи увид на ДИК и на Антикорупциска во реално време, во трошењето на парите, бидејќи, според Ричлиев, ако штетата се направи, по изборите веќе е доцна за реакција.
„Треба да постојат алатки за мониторирање на тоа, кој финансира, во реално време“, додаде тој.
Инаку, конференцијата ја отворија Н.Е. Кристоф Сомер, амбасадор на Швајцарија во Северна Македонија, Н.Е. Даниел Филер, заменик-шеф на Мисијата во Британската амбасада во Скопје (TBC), како и Јоана Косма, директорка на ИФЕС во земјата. Во воведните обраќања беше истакната важноста од транспарентни и отчетни изборни процеси, особено во услови на зголемено онлајн политичко рекламирање и нови форми на влијание врз гласачите.