Во Собранието денеска започна регионалната конференција за фемицид во Југоисточна Европа, на која во фокусот се ставени растечката загриженост поради насилството врз жените, потребата од поефикасна институционална заштита и спречувањето на убиствата кои најчесто се последната фаза на долготрајно родово базирано насилство.
Податоците презентирани на конференцијата покажуваат колку е сериозен проблемот. На глобално ниво, во 2024 година биле убиени околу 83.000 жени и девојчиња, а во околу 50.000 од случаите сторителот бил интимен партнер или друг член на семејството. Тоа значи дека во просек секој ден биле убивани околу 137 жени и девојчиња од човек од нивната најблиска околина.
Зад овие бројки, меѓутоа, не стојат само изолирани кривични дела. Фемицидот во најголем број случаи доаѓа по низа предупредувачки знаци – семејно насилство, закани, демнење, контролирачко однесување, заплашување и други форми на насилство кои можат да траат со месеци или години. Токму затоа, една од клучните пораки на конференцијата е дека убиството на жена не смее да се набљудува само како трагичен настан што се случил во еден момент, туку и како можен резултат на насилство кое претходно било присутно и во одреден момент ескалирало.
Фемицидот се определува како родово базирано убиство на жена или девојка и се смета за најекстремна форма на насилство врз жените. Неговото препознавање како посебен општествен и институционален проблем е важно токму поради тоа што околностите што му претходат често се повторуваат. Кога предупредувањата се занемаруваат, кога пријавите за насилство не се сфаќаат соодветно или кога институциите не ги поврзуваат информациите со кои располагаат, ризикот може да продолжи да расте.
На конференцијата беше посочено дека превенцијата и заштитните механизми сè уште не се доволно ефикасни за да го спречат овој вид насилство. Поради тоа, потребен е посистемски пристап во кој полицијата, обвинителството, судовите, социјалните служби, здравствениот систем, локалните институции и граѓанскиот сектор ќе можат навремено да ги препознаваат ризиците и да реагираат координирано.
Особено значајно е собирањето и анализирањето на податоците за фемицидите и обидите за фемицид. Само преку следење на секој случај може да се утврди дали и каде системот потфрлил, дали жртвата претходно пријавувала насилство, дали постоеле мерки за заштита и дали тие биле спроведени. Анализата на овие случаи треба да овозможи трагичните последици да не останат само статистика, туку да послужат како основа за подобрување на механизмите за превенција.
Македонија веќе има преземено дел од обврските во оваа област. Земјата ја потпиша Истанбулската конвенција во 2014 година, а Собранието ја ратификуваше во 2017 година. Во 2021 година беше донесен и Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство, додека со измените на Кривичниот законик од 2023 година беше внесен концептот на родово базирано насилство, со што се препознава и родовата димензија на убиствата на жени и девојчиња.
Сепак, донесувањето закони само по себе не е доволно. Ефикасноста на системот зависи од тоа дали законските механизми навистина функционираат во моментот кога на една жена ѝ е потребна заштита. Тоа значи дека институциите мора да имаат доволно кадар, ресурси и знаење, но и јасни процедури за проценка на ризик и меѓусебна размена на информации.
Во таа насока се развива и првиот Femicide Watch механизам во земјата, преку кој треба систематски да се следат и анализираат случаите на фемицид и обид за фемицид, како и судските постапки поврзани со нив. Целта е да се препознаат пропустите во институционалниот одговор и од конкретните случаи да се извлечат заклучоци што ќе помогнат во идната превенција.
Улогата на парламентите во овој процес не завршува со донесувањето законски измени. Тие имаат и надзорна и буџетска функција, што значи дека треба да следат дали законите се спроведуваат и дали институциите имаат доволно средства за да ги применуваат. Заштитата од насилство не може да биде ефикасна ако постојат закони на хартија, но нема доволно капацитети за нивно спроведување.
Регионалната конференција ја нагласува и потребата од размена на искуства меѓу земјите од Југоисточна Европа. Насилството врз жените не е проблем ограничен на една држава, а различните институционални искуства можат да помогнат во создавање поефикасни модели за превенција, заштита и постапување. Заедничките механизми, подобрата размена на податоци и координацијата меѓу институциите можат да бидат важен дел од одговорот.
Фемицидот истовремено го отвора и прашањето за пошироките општествени причини кои овозможуваат насилството да трае. Родово базираната дискриминација, нееднаквоста, патријархалните обрасци и нормализирањето или релативизирањето на семејното насилство создаваат средина во која предупредувачките знаци можат да останат незабележани или недоволно сериозно сфатени.
Затоа, превенцијата не може да започне дури откако ќе се случи најтешкото кривично дело. Таа треба да започне со првата пријава, со првата закана, со првиот случај на следење или физичко насилство. Секој од овие настани може да биде дел од поширок образец кој, доколку не биде препознаен и прекинат, може да доведе до трагичен исход.
Статистиката од 137 убиени жени и девојчиња дневно од партнери или членови на семејството покажува дека станува збор за глобален проблем со огромни размери. Но, зад статистиката стојат конкретни жртви, семејства и случаи во кои често постоеле знаци дека насилството можело да биде спречено.
Токму затоа клучното прашање не е само колку фемициди се случиле, туку колку предупредувачки знаци биле пропуштени пред да се случат. Одговорот на тоа прашање бара институциите да учат од секој случај, да ги препознаваат ризиците навреме и да обезбедат вистинска заштита за жените кои се изложени на насилство.
Регионалната конференција ја отвора токму оваа тема – како статистиката да престане да биде само бројка, а институционалниот одговор да стане навремена и конкретна заштита. Борбата против фемицидот бара континуирана работа, координација и ресурси, но пред сè систем во кој ниту една пријава за насилство нема да биде третирана како приватен семеен проблем и во кој предупредувачките знаци нема да се препознаваат дури откако ќе биде предоцна.